Шомаҳмадзода Д.Ш. – Сардори Шуъбаи ҳуқуқи Дастгоҳи марказии Хадамоти давлатии назорат ва танзим дар соҳаи нақлиёт Дар шароити муосир, низоми муносибатҳои байналмилалӣ бо тағйироти амиқи геополитикӣ, афзоиши низоъҳои мусаллаҳона, таҳдидҳои фаромиллӣ, терроризм, ифротгароӣ, буҳронҳои гуманитарӣ ва рақобати қудратҳои ҷаҳонӣ рӯ ба рӯ гардидааст. Имрӯз дар гӯшаву канори сайёра беш аз 120 низоъҳои мусаллаҳонаи харобиовар мавҷуданд, ки арзишҳои сулҳи устуворро коҳиш медиҳанд. Дар чунин вазъияти ҳассос, ҷустуҷӯи роҳҳои нави таъмини амният ба масъалаи марказии илми ҳуқуқи байналмилалӣ табдил ёфтааст.Бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон, Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид (СММ) 25 июни соли 2026 қатъномаи **«Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)»**-ро бо иттифоқи оро (аз 154 давлат 153 кишвар) қабул кард. Ин рӯйдоди таърихӣ пирӯзии бузурги дипломатияи Тоҷикистон буда, ҳамраъйии беназири ҷомеаи ҷаҳониро нишон дод. Ин иқдом идомаи мантиқии талошҳои пайгиронаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад, ки пешниҳоди онро моҳи сентябри соли 2024 дар иҷлосияи 79-уми Маҷмаи Умумии СММ ба миён гузошта буданд.Аз нуқтаи назари илми ҳуқуқ, ин санад сулҳро на танҳо ҳамчун «набудани ҷанг», балки ҳамчун раванди ниҳодии фароҳам овардани шароити зиндагии арзанда барои наслҳои оянда тафсир менамояд.Аҳамияти ҳуқуқии санад: Қатъномаи мазкур дар низоми ҳуқуқи байналмилалӣ дорои хусусияти «ҳуқуқи нарм» (soft law) мебошад. Аммо арзиши меъёрии он хеле баланд аст, зеро чунин аснод вазифаи муҳимми ташаккулдиҳандаи афкори ҳуқуқии байналмилалиро иҷро карда, заминаро барои бавуҷудоии меъёрҳои умумиҳатмӣ фароҳам меоранд.Қатънома ба таври мушаххас Эъломия ва Барномаи амал оид ба фарҳанги сулҳро эътироф намуда, мафҳуми сулҳро бо таҳаммулгароӣ ва ҳамбастагии байни наслҳо пайваст мекунад. Инчунин, истиқбол аз «Паймони оянда» (соли 2024) ишора ба таҳкими масъулияти давлатҳо дар назди оянда мебошад. Дар муқаддимаи санад даъвати Оинномаи СММ оид ба «наҷоти наслҳои оянда аз офати ҷанг» бозтоб ёфтааст, ки соҳибихтиёрии давлатиро дар партави ҳуқуқи наслҳои оянда бо манфиатҳои умумӣ мувофиқ месозад.Тоҷикистон кишварест, ки дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ оқибатҳои харобиовари ҷанги таҳмилии шаҳрвандиро бо гӯшту пӯсти худ ҳис кардааст. Кишвари мо дар ин фоҷиа зиёда аз 150,000 талафоти ҷонӣ ва беш аз 10 миллиард доллари ИМА хисороти иқтисодиро мутаҳаммил гардида, бо хатари мавҷудияти давлатӣ рӯ ба рӯ буд.Маҳз тавассути мусолиҳаи ниҳоди оштии миллӣ, ки дар Иҷлосияи 16-уми Шӯрои Олӣ ба он асос гузошта шуд, намунаи беназири идоракунии баъдинизоъӣ ташаккул ёфт. Сулҳи тоҷикон, ки бо имзои «Созишномаи умумӣ дар бораи истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ» (27 июни соли 1997 дар Маскав) ба даст омад, дар муддати 1171 рӯз бо сулҳ анҷом ёфт. Хусусияти универсалии «Формулаи сулҳи тоҷикон» дар он аст, ки он на бо ғалабаи як ҷониб, балки дар асоси созиш ва муколама таъмин гардид. Собиқ Дабири кулли СММ Кофи Аннон таъкид карда буд:«Таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон сазовори омӯзиши ҳамаҷониба аст».Имрӯз таҷрибаи миллии сулҳи Тоҷикистон дар сатҳи байналмилалӣ ҳамчун як сарчашмаи илҳомбахшӣ барои дигар минтақаҳои даргир эътироф ва тасдиқ гардид. Зимнан, қатъномаи нав талошҳои Тоҷикистон, Қирғизистон ва Ӯзбекистонро дар ҳалли масъалаҳои сарҳадӣ тавассути роҳҳои дипломатӣ истиқбол мекунад, ки ин намунаи муваффақи дипломатияи пешгирикунанда дар Осиёи Марказӣ мебошад.Муҳимтарин навоварии ин қатънома дар он аст, ки принсипи «масъулияти байнинаслӣ»-ро аз як консепсияи ахлоқӣ ба як уҳдадории ҳуқуқӣ-сиёсӣ дар соҳаи сулҳ ворид менамояд. Ин масъулият аз се унсури таркибӣ иборат аст:1. Масъулияти мусбат: Давлатҳо натанҳо бояд аз ҷанг худдорӣ кунанд, балки бояд фаъолона барои бунёди фарҳанги сулҳ талош варзанд.2. Масъулияти равандӣ: Фарогир будани равандҳои қабули қарорҳо бо иштироки ҷавонон, кӯдакон ва пиронсолон барои кафолати манфиатҳои наслҳо.3. Масъулияти натиҷавӣ: Таъмини некӯаҳволии наслҳои оянда ҳамчун ҳадафи ниҳоии сиёсати давлатӣ.Даҳсола бо мақсади муттаҳид кардани талошҳои ҷомеаи ҷаҳонӣ ба самтҳои зерин равона шудааст:Таҳкими сулҳ ва эътимод: Фароҳам овардани фазои мусоид барои муколама. Пешгирии низоъҳо нисбат ба барқарор намудани сулҳ баъди ҷанг ҳам аз ҷиҳати иқтисодӣ ва ҳам инсонӣ самараноктар аст.Ҳифзи ҳуқуқҳои наслҳои оянда: Таъмини ҳуқуқи онҳо барои зиндагӣ дар ҷаҳони орому амн дар асоси Оинномаи СММ.Рушди устувор ва пайванди он бо сулҳ: Мусоидат ба татбиқи Ҳадафҳои рушди устувор (ҲРУ), зеро бе сулҳ рушди иқтисодӣ имконнопазир аст.Пешгирии таҳдидҳо ва амнияти фаромиллӣ: Мубориза бо терроризм, ифротгароӣ ва тағйирёбии иқлим.Таҳкими нақши СММ: Бурдани ҷомеа аз ҳолати яъсу ноумедии буҳронҳои кунунии Ховари Миёна ва Украина ба дарки зарурати ҳамкории дастаҷамъӣ.Хизматҳои муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар сатҳи байналмилалӣ баланд арзёбӣ шудаанд. Эшон аввалин сиёсатмадори ҷаҳонӣ мебошанд, ки ба Ситораи тиллоии Алберт Швейцер сазовор гаштаанд ва бо медали тиллои «Барои таҳкими сулҳу ризоияти байни халқҳо» (2005) қадрдонӣ шудаанд.Намунаи охирини ин эътироф – 25 майи соли 2026 супоридани Ҷоиза-сертификати Донишгоҳи сулҳи СММ ба Пешвои миллат барои саҳми барҷаста дар истиқрори сулҳ, рушди ҳамкориҳои минтақавӣ ва имзои созишномаҳои таърихии сарҳадӣ мебошад. Сарвари давлати мо имрӯз дар қатории шахсиятҳои барҷастаи сулҳпарвари ҷаҳон, мисли Маҳатма Гандӣ, Мартин Лютер Кинг ва Нелсон Мандела эътироф мешавад.Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон намуданд, ки соли 2027 дар шаҳри Душанбе Конфронси бузурги байналмилалӣ ба муносибати 30-солагии Рӯзи ваҳдати миллӣ ва оғози расмии Даҳсола гузаронида мешавад. Барои бомуваффақият амалӣ намудани ин ташаббус, пешниҳодҳои зерин ба миён гузошта мешаванд:1. Дар сатҳи миллӣ: Таҳияи Консепсияи миллии татбиқи Даҳсолаи сулҳ, ки дар он ҷанбаҳои ҳуқуқӣ, маърифатӣ ва иҷтимоии масъулияти байнинаслӣ ва тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон дар рӯҳияи сулҳхоҳӣ инъикос ёбанд.2. Дар сатҳи минтақавӣ: Таъсиси Маркази минтақавии омӯзиши фарҳанги сулҳ дар шаҳри Душанбе бо мақсади омӯзиши таҷрибаи Тоҷикистон дар ҳалли осоиштаи баҳсҳои сарҳадӣ ҳамчун модел барои кишварҳои рӯ ба рушд.3. Дар сатҳи илмӣ: Дар доираи конфронси байналмилалии соли 2027 дар Душанбе, таҳия ва пешниҳод намудани «Эъломияи Душанбе оид ба ҳуқуқи наслҳои оянда ба сулҳ», ки марҳалаи нав дар рушди илми ҳуқуқи байналмилалӣ хоҳад гашт.Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон моҳияти амиқи ин иқдомро чунин шарҳ додаанд:«Мо бояд дар навбати аввал ба наврасону ҷавонон, ки созандагони ҷаҳони фардо мебошанд, омӯзонем, ки сулҳ танҳо набудани ҷанг нест. Сулҳ фарҳанг аст. Сулҳ масъулият аст. Сулҳ эҳтиром ба шаъну шарафи инсон аст… Сарнавишти наслҳои оянда ба тасмимҳое, ки мо имрӯз мегирем, вобаста мебошад».Ташаббуси Тоҷикистон нишон медиҳад, ки пешгирии ҷанг аз табобати оқибатҳои он беҳтар аст. Ин Даҳсола як даъвати ҷаҳонӣ ва модели муваффақи дипломатияи сулҳ дар асри XXI барои боқӣ гузоштани як фазои ором ба хотири наслҳои оянда мебошад.Зинда бод сулҳ, ҳамзистии осоишта ва ҳамгироии мудовим барои наслҳои оянда!
