Қурбонзода Д.Қ. – сардори Хадамоти давлатии назорат
ва танзим дар соҳаи нақлиёти Ҷумҳурии Тоҷикистон
Дар мақолаи мазкур нақши Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар рушди комплекси нақлиётӣ ҳамчун яке аз соҳаҳои стратегии иқтисодиёти миллӣ мавриди таҳлил қарор гирифтааст. Муаллиф заминаҳои конститутсионии танзими муносибатҳои нақлиётиро аз нигоҳи моддаҳои дахлдори Қонуни асосӣ баррасӣ намуда, раванди ташаккули сиёсати давлатӣ дар ин соҳаро дар партави арзишҳои конститутсионӣ арзёбӣ менамояд. Таваҷҷуҳи хосса ба татбиқи амалии меъёрҳои конститутсионӣ дар фаъолияти Хадамоти давлатии назорат ва танзим дар соҳаи нақлиёт дода шудааст.
Конститутсия, комплекси нақлиётӣ, арзишҳои конститутсионӣ, бехатарии нақлиёт, танзими давлатӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, рушди устувор.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардидааст, ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ заминаҳои бунёдии рушди давлат ва ҷомеаро муайян намудааст. Дар тӯли 32 соли амали худ, ин санад на танҳо сохтори давлатдорӣ ва принсипҳои ташкили ҳокимиятро мустаҳкам намуд, балки барои рушди соҳаҳои муҳимми иқтисодиёт, аз ҷумла комплекси нақлиётӣ, заминаи устувори ҳуқуқӣ фароҳам овард .
Аҳамияти ин мавзӯъ аз он иборат аст, ки комплекси нақлиётӣ дар шароити ҷуғрофии кӯҳистонии Тоҷикистон нақши ҳалкунанда дар таъмини робитаи байни минтақаҳо, рушди иқтисодиёт, густариши савдои хориҷӣ ва таъмини амнияти миллӣ дорад. Тибқи маълумоти расмӣ, 95,1 фоизи борҳо ва 99,8 фоизи мусофирон дар кишвар тавассути нақлиёти автомобилӣ интиқол дода мешаванд, ки ин аҳамияти стратегии ин соҳаро боз ҳам возеҳтар менамояд .
Таҳлили меъёрҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки заминаҳои ҳуқуқии рушди комплекси нақлиётӣ дар якчанд моддаҳои калидӣ таҷассум ёфтаанд. Пеш аз ҳама, моддаи 1-и Конститутсия Тоҷикистонро ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эълон намуда, ҳамзамон қайд мекунад, ки Тоҷикистон давлати иҷтимоӣ буда, барои ҳар як инсон шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро фароҳам меорад. Ин меъёр ба таври ғайримустақим зарурати рушди инфрасохтори нақлиётиро ҳамчун омили таъмини дастрасӣ ба хизматрасониҳои ҷамъиятӣ ва беҳтар намудани сифати зиндагии аҳолӣ тақозо менамояд.
Моддаи 5-и Конститутсия инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф менамояд. Дар заминаи фаъолияти Хадамоти давлатии назорат ва танзим дар соҳаи нақлиёт, ин меъёр маънои онро дорад, ки тамоми тадбирҳои назоратӣ ва танзимкунанда бояд ба ҳифзи ҳаёт, саломатӣ ва бехатарии шаҳрвандон равона гарданд. Таъмини бехатарии ҳаракат дар роҳҳо, назорати ҳолати техникии воситаҳои нақлиёт ва риояи реҷаи кор ва истироҳати ронандагон аз ҷумлаи вазифаҳое мебошанд, ки бевосита аз ин арзиши конститутсионӣ сарчашма мегиранд.
Моддаи 12-и Конститутсия фаъолияти озоди иқтисодӣ ва соҳибкориро кафолат дода, баробарҳуқуқӣ ва ҳифзи ҳуқуқии ҳамаи шаклҳои моликият, аз ҷумла моликияти хусусиро муқаррар менамояд . Ин меъёр барои рушди бахши хусусӣ дар соҳаи нақлиёт, ҷалби сармоягузорӣ ба инфрасохтор ва фароҳам овардани шароити мусоид барои фаъолияти субъектҳои хоҷагидор заминаи ҳуқуқӣ мегузорад. Дар шароити имрӯза, вақте ки кишвар ба ҳадафи стратегии баромад аз бумбасти коммуникатсионӣ ва табдил ёфтан ба кишвари транзитӣ ноил гардида истодааст, ин меъёр аҳамияти хоса пайдо мекунад.
Бо шарофати сиёсати созандаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, дар солҳои соҳибистиқлолӣ комплекси нақлиётии кишвар ба дастовардҳои назаррас ноил гардидааст. Тавре дар Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 қайд гардидааст, таъмини дастрасии аҳолии ҳамаи минтақаҳо ба нақлиёт ҳамчун ҳадафи асосӣ пешбинӣ шудааст.
Дар доираи «Барномаи давлатии рушди комплекси нақлиёти Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2026-2030», ки бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ гардидааст, самтҳои асосии рушди соҳа муайян карда шудаанд. Тибқи маълумоти Вазорати нақлиёт, дар соли 2025 нақлиёти автомобилӣ 147,3 миллион тонна бор ва 1129,5 миллион мусофирро интиқол додааст, ки нисбат ба соли гузашта мутаносибан 115,4 фоиз ва 110,8 фоиз афзоишро нишон медиҳад.
Дар самти инфрасохтор низ корҳои назаррас анҷом дода шудаанд. Сохтмони роҳҳои стратегии Данғара–Гулистон (49 км), Гулистон–Фархор (29,6 км), таҷдиди роҳи Обигарм–Нуробод ва сохтмони пулҳои калон дар ноҳияҳои Восеъ ва Рӯдакӣ идома доранд. Дар маҷмӯъ, 11 лоиҳаи сармоягузорӣ бо арзиши умумии 1,17 миллиард доллари ИМА дар соҳаи нақлиёт амалӣ мегарданд, ки панҷ лоиҳа ба маблағи 570,9 миллион доллар дар ҳоли иҷро ва шаш лоиҳа ба маблағи 602,2 миллион доллар аллакай ба анҷом расидаанд.
Хадамоти давлатии назорат ва танзим дар соҳаи нақлиёт ҳамчун мақомоти ваколатдори давлатӣ дар соҳаи нақлиёт вазифадор аст, ки татбиқи амалии меъёрҳои конститутсиониро дар фаъолияти ҳаррӯзаи худ таъмин намояд. Ин вазифа дар чанд самти асосӣ зоҳир мегардад.
Аввалан, назорати риояи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ дар соҳаи нақлиёти автомобилӣ, роҳи оҳан, ҳавоӣ ва хоҷагии роҳҳо ба таъмини волоияти қонун мусоидат мекунад, ки ин худи арзиши конститутсионӣ мебошад. Мувофиқи моддаи 10-и Конститутсия, Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ дошта, меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд . Ин маънои онро дорад, ки Хадамот на танҳо ҳамчун мақомоти иҷроия, балки ҳамчун кафили татбиқи меъёрҳои конститутсионӣ дар соҳаи нақлиёт амал мекунад.
Дуюм, тавассути додани иҷозатномаҳо, сертификатҳо ва танзими фаъолияти ҳамлу нақли мусофирону борҳо, Хадамот ба фароҳам овардани шароити мусоид барои рушди иқтисоди бозорӣ ва соҳибкорӣ мусоидат мекунад, ки аз арзишҳои моддаи 12-и Конститутсия сарчашма мегирад.
Сеюм, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, аз ҷумла фароҳам овардани шароити бехатар ва арзандаи ҳаракат дар роҳҳо, санҷиши воситаҳои нақлиёт ва назорати риояи реҷаи кор ва истироҳати ронандагон, татбиқи амалии моддаи 5-и Конститутсия мебошад.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ на танҳо сохтори давлатдорӣ ва принсипҳои ташкили ҳокимиятро муайян намудааст, балки заминаҳои устувори ҳуқуқии рушди комплекси нақлиётиро фароҳам овардааст. Таҳлили меъёрҳои конститутсионӣ нишон медиҳад, ки арзишҳои моддаҳои 1, 5, 10 ва 12-и Конститутсия ба таври мустақим ва ғайримустақим самтҳои асосии сиёсати давлатиро дар соҳаи нақлиёт муайян менамоянд.
Дастовардҳои солҳои охир дар рушди инфрасохтори нақлиётӣ, афзоиши нишондиҳандаҳои интиқоли бору мусофир ва татбиқи лоиҳаҳои стратегии сармоягузорӣ шаҳодати он мебошанд, ки заминаҳои конститутсионӣ дар амал татбиқ гардида истодаанд. Ҳамзамон, таҳкими минбаъдаи волоияти қонун, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии кормандони соҳа ва таъмини назорати самараноки риояи меъёрҳои конститутсионӣ вазифаҳои доимии мақомоти давлатӣ, аз ҷумла Хадамоти давлатии назорат ва танзим дар соҳаи нақлиёт мебошанд.
